Schandalen in en rond de bio-industrie

Wat de een een schandaal noemt, is voor een ander normaal. Toch komen er in de Nederlandse veehouderij steeds weer crises voorbij die niemand normaal kan vinden. Dieren worden bij honderdduizenden of miljoenen tegelijk gedood. Mensen worden ziek. De belastingbetaler betaalt de rekening.

De oorzaak is steeds dezelfde: te veel dieren op te weinig ruimte. Ziektes verspreiden zich snel. Er is meer mest dan het land kan verwerken. En waar veel geld omgaat, wordt ook gefraudeerd. Hieronder de belangrijkste schandalen sinds de jaren negentig, met wat er sindsdien veranderd is.

2019 tot nu

Het schandaal van nu: de stikstofcrisis

In mei 2019 zette de Raad van State een streep door de stikstofregels van de overheid, het PAS. De natuur ging er al jaren op achteruit. De veehouderij is de grootste bron van stikstof. Sindsdien schuift de politiek de oplossing steeds voor zich uit.

In januari 2025 bepaalde de rechter in een zaak van Greenpeace dat de staat in 2030 de helft van de kwetsbare natuur moet beschermen. De staat ging in hoger beroep. Een uitspraak wordt in de loop van 2026 verwacht. In juni 2026 kwam het kabinet met een pakket van 20 miljard euro. Tegelijk wil het de doelen voor de natuur vervangen door doelen voor de uitstoot. Volgens het Planbureau voor de Leefomgeving krijgt in 2035 nog altijd meer dan de helft van de kwetsbare natuur te veel stikstof.

Lees ook: Drogredeneren als vertragingsstrategie en Hoe boeren onwil verheffen tot een vetorecht.

Dierziektes

1996 tot 2001

BSE, de gekkekoeienziekte

Koeien kregen diermeel te eten, gemaakt van andere dieren. Zo verspreidde zich de hersenziekte BSE. In Groot-Brittannië stierven meer dan 170 mensen aan de menselijke variant. In Nederland werd in 1997 de eerste BSE-koe gevonden.

Nu: sinds 2001 mag in de EU geen diermeel meer in het voer van landbouwdieren. Lees meer over de rol van de veevoederindustrie.

1997 – 1998

Varkenspest

Op 429 bedrijven werd varkenspest gevonden. Uiteindelijk werden ongeveer 12 miljoen varkens gedood. De meeste waren niet ziek. Ze werden gedood omdat de stallen overvol raakten en de dieren niet mochten worden vervoerd. De crisis kostte ongeveer 2,2 miljard euro, vooral belastinggeld.

Lees: Wie profiteerden van de varkenspest? en Brabant Blues door de varkenspest.

2001

Mond-en-klauwzeer (MKZ)

Om MKZ tegen te houden werden op zo'n 2.900 bedrijven ongeveer 300.000 koeien, schapen, geiten en varkens gedood. Bijna 200.000 daarvan waren eerst ingeënt. Ze werden toch gedood, zodat Nederland snel weer vlees mocht exporteren. In Kootwijkerbroek verzetten boeren zich tegen de ruiming van 60.000 dieren.

Een historisch overzicht van de dierziektes in de bio-industrie.

2003 en weer nu

Vogelgriep

In 2003 werden op 1.349 bedrijven 30,7 miljoen kippen, kalkoenen en eenden gedood. Dat was een derde van alle pluimvee in Nederland. Sindsdien komt de vogelgriep bijna elk jaar terug. Sinds oktober 2025 werden weer ruim 2 miljoen vogels geruimd.

Nu: sinds mei 2026 worden leghennen ingeënt. Lees ook: Is vrijheidsberoving erger dan het doden van het dier?

2007 – 2010

Q-koorts

De bacterie kwam van geitenbedrijven en werd door de wind verspreid. Officieel werden 4.028 mensen ziek. Waarschijnlijk raakten 50.000 tot 100.000 mensen besmet. Volgens patiëntenorganisatie Q-support stierven er minstens 95 mensen. Veel patiënten zijn nog altijd moe en ziek. Pas eind 2009 greep de overheid echt in: 62.500 geiten werden gedood.

NOS: Hoe boerenbelangen het lang wonnen van volksgezondheid.

2020

Corona op nertsenfokkerijen

In april 2020 werd het coronavirus gevonden op twee nertsenfokkerijen. Nertsen besmetten ook mensen. De besmette bedrijven werden geruimd. In december 2020 was de laatste nerts in Nederland gedood.

Nu: het verbod op het fokken van pelsdieren ging daardoor drie jaar eerder in, op 8 januari 2021. Let op sluipend bont in kleding uit het buitenland.

Voedsel en fraude

1999

Dioxine in kippen en eieren

In België kwam dioxine via vet in veevoer terecht. Kippen, eieren en vlees moesten uit de winkels. Twee Belgische ministers traden af.

Lees meer over dioxine.

2013

Paardenvlees als rundvlees

In heel Europa bleek paardenvlees in rundvleesproducten te zitten. Vleeshandelaar Willy Selten uit Oss mengde ongeveer 336.000 kilo paardenvlees door rundvlees. In 2019 kreeg hij in hoger beroep twintig maanden cel.

2017

Fipronil in eieren

Het bedrijf ChickFriend bestreed bloedluis in kippenstallen met een middel waarin het verboden gif fipronil zat. Het ging om honderden bedrijven in Nederland, België en Duitsland. Miljoenen eieren werden vernietigd. Miljoenen kippen werden gedood. De twee directeuren van ChickFriend kregen een jaar cel.

Lees: Contactblad oktober 2017 over de gevolgen voor de kippen.

doorlopend

Mestoverschot en mestfraude

Nederland produceert al veertig jaar meer mest dan het land kan opnemen. Waar mest geld kost, wordt ermee gesjoemeld.

Lees: Het mestprobleem en de mestwetgeving: van 1984 tot 2026 en het mestoverschot.

Gezondheid en welzijn

doorlopend

Antibiotica en resistente bacteriën

Jarenlang kregen dieren in de veehouderij grote hoeveelheden antibiotica. Daardoor ontstonden bacteriën waartegen geen middel meer helpt, zoals de varkens-MRSA. Sinds 2009 is het gebruik met ruim driekwart gedaald.

Lees: Het gevaar van antibiotica in veevoer en Intensieve varkenshouderij een gevaar voor de volksgezondheid.

doorlopend

Stalbranden

Elk jaar sterven tienduizenden dieren in brandende stallen. In 2025 waren er 41 stalbranden. Daarbij kwamen 60.427 dieren om, vooral kippen. In 2024 waren het er 62.790. De meeste branden ontstaan door de elektrische installatie.

doorlopend

Misstanden in stallen en slachthuizen

Steeds weer komen beelden naar buiten van verwaarloosde dieren en mishandeling bij het slachten.

Lees: De ergste misstanden in de bio-industrie, per diersoort. Zie je dierenleed? Bel 144 Red een Dier.

Hoe ontstond de bio-industrie?

Ontwikkelingen in de landbouw na de Tweede Wereldoorlog.
Hoe is de bio-industrie ontstaan?
De "dubieuze" rol van de veevoederindustrie.
Wat moet er gebeuren in de veeteelt?
Wat zou ideaal zijn voor het lot van dieren in de veeteelt?
Nadelen en gevaren van vlees eten.

Archief

NRC maakte rond 2000 dossiers over de crises van toen: voedingsschandalen, BSE en MKZ en de varkenswet. Belangengroep Rechten Voor Al Wat Leeft behandelde schandalen in de omgang met dieren in haar contactblad.

Bronnen: Raad van State (PAS, 29 mei 2019); Rechtbank Den Haag (Greenpeace, januari 2025); Rijksoverheid, maatregelenpakket stikstof (juni 2026); PBL, WUR en RIVM, monitoring stikstof (maart 2026); Wikipedia, varkenspest 1997-1998 en MKZ-crisis 2001; NOS, vogelgriep 2003; RIVM, Q-koorts; Q-support; Eerste Kamer, feitenreconstructie nertsen; NOS, paardenvleesschandaal; Wikipedia, fipronilcrisis; Verbond van Verzekeraars, stalbranden 2025. Bijgewerkt op dierendag 2026.