Krachten gebundeld voor een hoger doel

Op weg naar een evenwaardige behandeling van dieren

Emancipatie begon bij de bevrijding van mensen uit de slavernij en is via huidskleur en geslacht aanbeland bij het dier. Het is een proces waarin we ons illusoire gevoel van superioriteit omzetten in een evenwaardige houding tegenover dieren.

Dialectiek helpt dat proces te begrijpen. Volgens deze visie wordt de ontwikkeling van mens, natuur en samenleving voortgestuwd door twee krachten: een these (een stelling) en een antithese (een tegen-stelling). Blijven die tegenover elkaar staan, dan ontstaat er stilstand. Worden ze samengebracht, dan ontstaat een synthese: een nieuw niveau waarin het waardevolle van beide bewaard blijft. Zo kan een sterk persoon zich juist kwetsbaar en bescheiden opstellen.

De synthese waar het ons om gaat: als individu verantwoord leven en als samenleving het dier een plaats geven die recht doet aan zijn aard. Lees ook: Vrijheid, niet gelijkenis is de basis voor dierenrechten.

Het volledige artikel met de tabellen van these, antithese en synthese staat op de website van Bert Stoop: Wat is dialectiek? Een puntsgewijs overzicht van dialectiek in de praktijk door Jasper Schaaf vind je in Waarom niets op zichzelf is.

Mens en dier: drie voorbeelden

Een paar drietallen die zowel voor mensen als voor dieren gelden:

De these en de antithese zijn niet als goed of fout bedoeld, maar als neutrale krachten. De ethiek zit in de synthese. Verantwoordelijkheid heb je, maar pas als je haar neemt, leef je verantwoord.

Vrijheid definiëren door het tegendeel

Begrippen als vrijheid, liefde en kwaliteit verliezen hun zeggingskracht als je ze precies probeert vast te leggen. Het werkt beter om het tegendeel te verbieden. Zo is het verboden mensen tegen hun wil op te sluiten. Juist door dat verbod is onze bewegingsvrijheid gegarandeerd. Voor dieren kan dat net zo: een dier mag niet de vrijheid worden ontnomen om buiten te komen. Lees ook over vrijheid als paradox.

Respect als grondhouding

Hoe mens en dier hun vrijheid invullen, moet aan henzelf worden overgelaten. Voor dieren zou vrijheid onder hun rechten moeten vallen. Respect omschrijven we als "gepaste afstand". Te veel afstand leidt tot onverschilligheid, te weinig afstand tot doodknuffelen. Een kind moet leren dat een levend konijn geen knuffelbeest is.

Het is aan de mens om de weinige ruimte die voor dieren op aarde overblijft zo intact te laten dat dieren er op hun eigen wijze kunnen leven.

De vrijheid om te leven naar je eigen vermogens

De Amerikaanse filosoof Martha Nussbaum betoogt dat werkelijk mondiale rechtvaardigheid ook dieren omvat. Dieren zijn een doel op zich. Ze kunnen pijn, angst en genot ervaren en hebben recht op een bestaan waarin hun integriteit wordt gerespecteerd. In haar boek Gerechtigheid voor dieren (2023) werkt zij de capabiliteitsbenadering uit: welzijn hangt sterk af van de vrijheid die dieren hebben om hun leven naar eigen aard in te richten. Lees ook de recensie van Dirk Verhofstadt van haar boek Grensgebieden van het recht.

Emancipatie

We ketenen anderen met onze macht omdat we denken daar beter van te worden. Vroeger in de vorm van slavernij, nu in de vorm van de bio-industrie. Wie macht en leefruimte deelt (ook met dieren) en een bescheiden houding aanneemt, maakt creatieve energie vrij. Door onze verbondenheid met alle levende wezens te aanvaarden, komt onze beschaving op een hoger plan.

Dit artikel is een sterk ingekorte versie van een hoofdstuk uit het boek "Spiritualiteit, vrijheid en engagement" onder redactie van Bert Stoop en Titus Rivas.